poza Egiptem
I. Skrzydlaty glob poza Egiptem
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
Posiadaj Mądrość Wieków
Czytaj offline, cytuj swobodnie, zachowaj na zawsze.
Zdobądź dysk
127,00 zł
I. Skrzydlaty glob poza Egiptem
ROZDZIAŁ VI.
SKRZYDLATY GLOB, KADUCEUSZ I TRISULA.
I. Skrzydlata kula poza Egiptem . — Skrzydlata kula Egipcjan; połączenie Dysku, krogulca, kozy i węża. — Znaczenie tego symbolu. — Jego migracja do Fenicji, Syrii, Mezopotamii i Persji. — Modyfikacja jego form. — Późniejsze połączenia z wizerunkiem człowieka, Świętym Ptakiem, Świętym Drzewem i stożkowym Betel . — Jego wpływ na niektóre symboliczne postacie Grecji i Indii, Aureolę, Piorun, czakrę itp. — Skrzydlate kule Nowego Świata.
II. Poprzednicy kaduceusza . — Homerowy opis kaduceusza. — Przemiany greckiego kaduceusza. — Kaduceusz Fenicjan i Hetytów. — Chorągiew asyryjska, prototypy labarum . — Kaduceusz w jego relacji ze Skrzydlatą Kulą i aszerą . — Kaduceusz hinduski.
III. Przemiany trisuli . — Definicja, starożytność i różne interpretacje trisuli . — Jej związek z Trójzębem i Kołem. — Jej połączenie z Kaduceuszem. — Jej wymiany ze Skrzydlatą Kulą, Skarabeuszem, Lotosem, lingamem , idolem Jaganatha i Drzewem Buddy. — Trisula w płaskorzeźbach Boro-Budur. — Trisula w Europie. — Podsumowanie.
I. Skrzydlaty glob poza Egiptem .
Z pewnością niewiele jest wspólnych cech dla różnych przedstawień słońca, jakie starożytni Egipcjanie przedstawiali, zależnie od miejsca, w formie promienistego dysku, kozy, barana, krogulca czy skarabeusza. Niemniej jednak znaleźli sposób na połączenie wszystkich tych figur w jedną.
str. 205
Wokół Dysku, teraz Globu, symetrycznie owinięte były dwa węże ureuszowe , z głowami wyprostowanymi i niekiedy noszącymi koronę. Za ureuszami Glob ten otrzymał rozpostarte skrzydła krogulca, a na jego szczycie falujące
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
RYC. 111. SKRZYDLATY KULA EGIPTU. (LEPSIUS. Denkmäler, tom III, tablica 3 b.)
Ryc. 111. Skrzydlaty glob Egiptu.
( Lepsius . Denkmäler , tom III, pl. 3 b.)
rogi kozła rozpostarte; i z tej fantastycznej mieszanki powstały owe Skrzydlate Globy, które, osiągając swą najwyższą doskonałość za czasów XVIII dynastii, stanowiły przez cały okres egipskiej sztuki tak oryginalny i wdzięczny temat zdobnictwa na pylonach i nadprożach świątyń.
Mówi się, i nie bez powodu, że Skrzydlata Kula ziemska jest egipskim symbolem par excellence .1 Według inskrypcji w Edfu to sam Toth kazał umieścić ją nad wejściami do wszystkich świątyń, aby upamiętnić zwycięstwo Horusa nad Setem, czyli zwycięstwo zasady światła i dobra nad zasadą ciemności i zła.2
Czy Egipcjanie wyobrażali sobie, że słońce – lub dusza słońca – rzeczywiście przybierało formę kuli otoczonej wężami, wyposażonej w skrzydła i zwieńczonej rogami? Czy też, po przedstawieniu kuli w jej naturalnej formie, dodali urae , aby symbolizować jej suwerenność, rogi, aby…
str. 206
przypomnieć sobie jego siłę i skrzydła, aby wskazać jego zdolność do przemieszczania się w przestrzeni?
Być może nie ma tu potrzeby wyboru między dwoma systemami, które dzielą opinie egiptologów. Trzecia interpretacja, która moim zdaniem lepiej wyjaśnia powstanie Skrzydlatej Kuli, zakłada, że jest ona wynikiem świadomego i celowego połączenia różnych personifikacji słońca. M. Maspero, jeden z najbardziej kompetentnych i przekonujących obrońców teorii, że Egipcjanie początkowo wierzyli w realność bestialskich lub fantastycznych stworzeń przedstawianych na ich monumentach, sam przyznaje, że kapłani mogli wymyślać złożone figury z niezmiennym zamiarem wyrażenia jedności odrębnych symboli i idei.1
Kiedy powstanie monarchii narodowej w Egipcie doprowadziło do powstania wspólnego Panteonu, bogowie, których atrybuty lub znaczenie oferowały największe podobieństwo, byli ze sobą spokrewnieni, bądź jako członkowie tej samej rodziny, bądź jako różne formy tej samej istoty. Czy nierozsądne jest założenie, że ten ruch jedności między lokalnymi personifikacjami tego samego bóstwa znalazł swój wyraz w mieszaniu się wizerunków, za pomocą których były one przedstawiane?
Wystarczy przejrzeć strony pięknych tomów opublikowanych przez M. M. Perrota i Chipieza na temat Histoire de l'art clans l'antiquité lub rzucić okiem na pierwsze kilka plansz dołączonych przez Lajarda do jego Introduction d l'étude du culte de Mithra , aby przekonać się, że Skrzydlata Kula była również jednym z najszerzej rozpowszechnionych i najbardziej czczonych symboli w całej Azji Zachodniej.
Fenicja często eksponuje go na stelach , płaskorzeźbach,
str. 207
cylindry, klejnoty, patery i misy. Często również w tym kraju, podobnie jak w Egipcie, Skrzydlata Kula zdobi nadproża świątyń. Jednym z najciekawszych przykładów, cytowanym przez M. Renana w jego Mission de Phénicie , jest nadproże kościoła chrześcijańskiego zbudowanego w Edde, niedaleko Gebal, z materiałów pochodzących ze starożytnej świątyni. Kula i uræy zostały wycięte w celu umieszczenia w nich czerwonego krzyża; poniżej znajdują się inskrypcje, które uczony akademik przypisuje kultowi Adonisa.1
Skrzydlata kula Fenicjan jest spotykana wszędzie tam, gdzie wprowadzono ich sztukę: w Kartaginie, na Cyprze, Sardynii, Sycylii i wśród różnych ludów Palestyny. Widnieje nawet na izraelskich pieczęciach z najstarszej epoki.2 i nic nie stoi na przeszkodzie, abyśmy przypuszczali, że – podobnie jak wąż, złoty byk lub cielec i bałwochwalcze wizerunki potępiane przez proroków – służyło ono być może do przedstawienia wyobrażenia Jahwe .
M. Renan w swojej Histoire du peuple d'Israël idzie jeszcze dalej, gdy uważa, że odkrywa dwie masy ureuszów symbolu egipskiego w urim-tummin , lub dwa urimy , opisane w Księdze Wyjścia, dość niejasno, jako mechaniczny środek konsultacji z wolą boską. „Być może ureuszów Skrzydlatych Globów” – sugeruje – „jeden oznaczający tak , a drugi nie , poruszała sprężyna ukryta za Dyskiem”.3 Oczywiście, całą odpowiedzialność za tę teorię, którą trudno zweryfikować, chyba że jest się jednocześnie egiptologiem i hebraistą, pozostawiam wybitnemu pisarzowi. W każdym razie nic nie dowodzi, że Izraelici przynieśli
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
str. 208
bezpośrednio z Egiptu typ ich Skrzydlatej Kuli; ta ostatnia raczej odtwarza formy sztuki fenickiej, jak zresztą przyznaje M. Renan.
Co prawda, Skrzydlate Kule Fenicji często dążą do odtworzenia klasycznego typu Egiptu, zawsze jednak z wariantami, które pozwalają nam je łatwo rozróżnić. Czasami uræi zdają się wychodzić z dolnej części Kuli, tak że górne wypustki mogą być…
FIGA. 112. Skrzydlaty kula FENICJI. (RENAN. Mission de Phénicie, pl. XXXII.)
Ryc. 112. Skrzydlaty glob Fenicji.
( Renan . Mission de Phénicie , pl. XXXII.)
dobrze przedstawiają ogony węży jako rogi kóz, podobne do rogów egipskich.
Czasami te wyrostki są zastąpione kępką piór, która może przedstawiać snop
FIGA. 113. BEZSkrzydły globus fenicki z URÆI. (RENAN. Mission de Phénicie, pl. lv.)
Ryc. 113. Bezskrzydły glob fenicki z Uræi.
( Renan . Mission de Phénicie, pl. lv.)
promieni, szczególnie gdy pojawia się ponownie pod Kulą Ziemską w kształcie ogona.
Czasem skrzydła są wygięte w dół, jak w niektórych archaicznych symbolach egipskich.1 Wreszcie w niektórych przypadkach Skrzydlata Kula przyjmuje raczej kształty, jakie spotkamy w Azji Mniejszej i Mezopotamii.2
str. 209
Z powodu braku pewnych dokumentów trudno jest określić dokładne znaczenie, jakie Fenicjanie przypisywali temu symbolowi. Możliwe, że dostrzeżemy w nim symbol solarny. Jednak z tego, co wiemy o Fenicjanach, ich religia odnosiła się nie tyle do bezpośredniego kultu kuli, co do kultu mitycznych postaci, które uosabiały główne aspekty mocy słonecznej.1
Fenicjanie często łączyli Skrzydlatych
FIGA. 114. WAZON Z CYTIUM. (PERROT i CHIPIEZ, tom iii., rys. 518.)
Kliknij, aby powiększyć
Ryc. 114. Wazon Citium.
( Perrot et Chipiez , t. iii., ryc. 518.)
[dalszy ciąg akapitu] Globus z innymi równoważnymi symbolami. To jedna z tych kombinacji, którą, jak sądzę, dostrzegam w dość osobliwej figurze namalowanej na wazie znalezionej w Citium na Cyprze przez generała Cesnolę ( ryc. 114 ).
W odniesieniu do tego obrazu uczeni autorzy dzieła „Sztuka antyczna” pytają: „Czy powinno się
str. 210
nazywana filarem, stelą czy palmetą?1 Sądząc po najbardziej uderzających cechach – środkowych liściach, końcowym fleuronie , dwóch parach wolut przecinających figurę w przeciwnych kierunkach, a na koniec, a zwłaszcza po położeniu między dwoma zwierzętami zwróconymi ku sobie, które stojąc na tylnych nogach, zdają się usiłować dosięgnąć pyskiem końców fleuronu – wszystkie te szczegóły zdają się ujawniać
RYC. 115. ŚWIĘTE DRZEWO FENICJI. (LAJARD. Mitra, l.mn. liv. A, ryc. 3.)
Ryc. 115. Święte drzewo Fenicji.
( Lajard . Mitra , l.mn. liv. A, ryc. 3.)
zamiar przedstawienia Świętego Drzewa Fenicji w jego konwencjonalnej formie i z charakterystycznymi dla niego dodatkami ( ryc. 115 ).
Z drugiej strony dolna połowa obrazu kończy się regularnym piórowanym ogonem, który można by uznać za kopię uskrzydlonego globusa z Azji Zachodniej; środkowe liście mogą być uważane za skrzydła; dolne woluty sugerują skośne wyrostki asyryjskiego dysku, który kończy się pętlą; wreszcie górne woluty odtwarzają zwój, który wieńczy niektóre okazy mezopotamskiego globusa.2
Krótko mówiąc, brakuje tylko dwóch rzeczy, aby stworzyć Skrzydlatą Kulę: kuli i skrzydeł. Mimo to – nawet gdyby powiedzieć, że to Hamlet, z pominięciem Hamleta – nie mogę…
str. 211
pomóc w stwierdzeniu, że wszechobecny wpływ Skrzydlatego Globu nigdy nie został ukazany w wyraźniejszy sposób przez pędzel lub dłuto artysty orientalnego.
Jako przykład tego samego wszechobecnego wpływu możemy podać także ryty kamień z Damaszku, na którym, jak wyżej wskazałem, ukazano połączenie Skrzydlatej Kuli ze Świętym Stożkiem Semitów.1 Jeśli Stożek ten przedstawia Wielką Boginię Natury, uważaną za małżonkę słonecznego Baala, którego symbolizuje Skrzydlata Kula, można zadać sobie pytanie, w jakim stopniu połączenie tych dwóch symboli nie ma na celu jeszcze większego podkreślenia figuratywnego przedstawienia tego mitycznego połączenia.
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
Tym bardziej to samo wyjaśnienie można zastosować do figury Kition, jeśli zgodzimy się uznać w niej wzajemne pokrewieństwo Skrzydlatej Kuli i Świętego Drzewa, które tak często widywaliśmy umieszczane jedno nad drugim na symbolicznych monumentach Azji Zachodniej.
Na północ od Fenicji, w samym środku Azji Mniejszej – wśród tych Chetów lub Hetytów, których zabytki ukazują kompletną cywilizację, o której trzydzieści lat temu nawet nie śniło się – Skrzydlata Kula, ponownie Dysk, jest widoczna na pieczęciach, stelach , rzeźbionych płytach i płaskorzeźbach, w towarzystwie
RYC. 116. SKRZYDLATY DYSK AZJI MNIEJSZEJ. (LAJARD. Mithra, l.mn., ryc. 22.)
Ryc. 116. Skrzydlaty dysk z Azji Mniejszej.
( Lajard . Mithra , pl. i., ryc. 22.)
tematy religijne. Tutaj jednak jest to odtworzone w sposób nieco niezgrabny i niedokładny,
str. 212
czasami wręcz wypaczony w swoich zasadniczych cechach. Globus staje się bardziej niezależny od skrzydeł; te ostatnie w niektórych przypadkach służą raczej jako jego podpora niż jako jego dodatki;1 zmienia się także w gwiazdę wpisaną w okrąg.
Nie będę się rozwodził nad tymi wariantami, których znaczenie jest dalekie od oczywistego. Być może wynikają one z prób adaptacji obcego symbolu do lokalnych form kultu; być może należy je po prostu przypisać kaprysowi lub niedopatrzeniu rodzimego artysty w odniesieniu do obcych wzorców. Powszechnie przyjmuje się bowiem, że sztuka hetycka, podobnie jak sztuka fenicka, czerpała inspiracje z Egiptu i Asyrii.
Zbliżając się do Mezopotamii, wśród głównych symboli przedstawionych na płaskorzeźbach i cylindrach znajdziemy Skrzydlaty Krąg
RYC. 117. SKRZYDLATY KRĄG ASYRII. (LAYARD. Zabytki Niniwy, seria 1, tablica vi.)
Ryc. 117. Skrzydlaty krąg Asyrii.
( Layard . Zabytki Niniwy , seria 1, tablica vi.)
Asyrii i Chaldei. Czasami unosi się nad królami i kapłanami, a innym razem przewodniczy scenom adoracji i ofiar. Formy, które przybiera, wykazują liczne odmiany, ale niemal wszystkie można przypisać dwóm typom.
Jeden z nich ukazuje nam dysk zwieńczony zwojem, którego końce wyginają się ku górze, tworząc w ten sposób efekt dwóch rogów, nie wyprostowanych jak w symbolu egipskim,
str. 213
ale wygięty na kształt odwróconej kolumny jońskiej. Poniżej Dysku, który czasami przybiera formę Rozety lub Koła, piórkowaty ogon otwiera się niczym wachlarz pomiędzy dwoma falistymi lub lekko zagiętymi wypustkami, które opadają ukośnie z górnej części koła.
Drugi typ wyróżnia się obecnością człekokształtnego geniusza wpisanego w Dysk pomiędzy skrzydłami w taki sposób, że rogi zdają się wyrastać z jego czapki, a ogon zakończony piórami tworzy spódnicę z plecionymi falbanami.1 W zależności od charakteru scen, w których pojawia się ta postać, jej prawa ręka jest czasami uniesiona w geście ochrony lub błogosławieństwa, innym razem trzyma koronę lub łuk; lub też przyjmuje postawę wojowniczą, szczególnie odpowiednią dla
RYC. 118. ANTROPOIDALNY KOŁO SKRZYDŁA. (LAYARD. Zabytki Niniwy, seria 1, tablica xiii.)
Ryc. 118. Antropoidalny krąg skrzydlaty.
( Layard . Zabytki Niniwy , seria 1, tablica xiii.)
bóstwa Asyrii, wypuszcza trójgłową strzałę.2
Teksty klinowe ujawniają, że Skrzydlate Globy nie są już wyłącznie symbolem słońca, lecz że mamy tu do czynienia z bóstwem zarazem bardziej abstrakcyjnym i bardziej antropomorficznym niż słońce: Aszur w Niniwie, Bel lub Ilu w Babilonie.
str. 214
[dalszy ciąg akapitu] Być może ten obraz służył nawet do wyrażenia ogólnej idei boskości, jeśli oceniać go na podstawie jego znaczenia w sztuce religijnej Mezopotamii; czasami rzeczywiście zastępuje on tam prosty Dysk, Półksiężyc, Rouelle, Krzyż, Gwiazdę i inne symbole, które na najstarszych cylindrach są eksponowane nad postaciami boskimi, ołtarzami, stosami, Świętym Drzewem i tak dalej.
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
Jednakże Skrzydlate Kręgi z dorzecza Eufratu, podobnie jak te z Fenicji i Azji Mniejszej, z pewnością powstały w dolinie Nilu. Tylko tam można prześledzić ich pochodzenie do prostych i zrozumiałych elementów: Dysku, krogulca, kozła i węży ureuszów . Co więcej – podczas gdy w Egipcie Skrzydlaty Glob spotyka się na zabytkach datowanych od szóstej dynastii wzwyż.1 —na próżno by go szukać w Mezopotamii za czasów pierwszego Imperium Chaldejskiego, a nawet pierwszego Imperium Asyryjskiego.2
Dopiero od czasów Sargonidów pojawia się na pieczęciach i płaskorzeźbach. Co więcej, według pana Layarda, założenie Chorsabadu wyznacza epokę pierwszego pojawienia się w sztuce asyryjskiej Skarabeusza, Klucza Życia, kwiatu lotosu i innych symboli zapożyczonych z Egiptu.3
Nawet odkrycie Skrzydlatej Kuli na starszych zabytkach Mezopotamii nie stanowiłoby argumentu przeciwko egipskiemu pochodzeniu tego symbolu. Badania asyriologiczne wykazały, że początek stosunków między Egiptem a Chaldeą należał do niezwykle
str. 215
odległy okres. Relacje te zdają się pochodzić co najmniej z czasów Naram-Sina, syna Sargona, który według tabliczki Nabonidosa, potwierdzonej różnymi obliczeniami chronologicznymi, panował w krainie Akkad w trzydziestym ósmym wieku przed naszą erą.1 Niektórzy studenci twierdzą nawet, że pochodzą one z patesi z Telloh, którego zabytki, odkryte przez M. de Sarzec, prawdopodobnie pochodzą z czasów czwartej dynastii egipskiej.2
Jeśli cokolwiek jest zaskakujące, to fakt, że główne symbole Egiptu nie znalazły wcześniej miejsca w symbolice chaldejskiej. Musiały one w istocie zostać rozpowszechnione – na długo przed powstaniem imperium asyryjskiego – wraz z kośćmi słoniowymi, pieczęciami i klejnotami przywiezionymi z Egiptu przez armie i karawany – o czym świadczą liczne skarabeusze na kartuszach Totmesa III i Amenhotepa III, odkryte przez współczesnych odkrywców w dorzeczu Tygrysu.3
Kilku ekspertów w tej dziedzinie, m.in. MM. G. Rawlinson i J. Menant, zastanawiało się, czy Skrzydlaty Krąg z Mezopotamii nie miał swojego pierwowzoru w Świętym Ptaku z rozpostartymi skrzydłami, którego prowadzono podczas procesji religijnych, a który już przewyższa standardy rzeźbione w Telloh.4 Jest całkowicie pewne, że dysk mezopotamski, dzięki obecności piórkowatego ogona, wykazuje cechy ornitomorficzne znacznie bardziej zaakcentowane niż skrzydlaty glob z Egiptu. To podobieństwo jest jednak uzasadnione, o ile istnieją jakiekolwiek podstawy do utrzymywania
str. 216
To, że równoważne symbole mają tendencję do zlewania się ze sobą, jest jedynie wynikiem znaczenia, jakie przypisywano wcześniej wizerunkowi Świętego Ptaka w Mezopotamii. W innych miejscach,1 Czy M. Menant nie odnotowuje słabej analogii między układem linii przecinających się w szkicu Skrzydlatego Dysku a grupą znaków klinowych, które tworzą ideogram najwyższego Bóstwa w postaci ośmioramiennej gwiazdy? I tutaj ogólne podobieństwo dowodzi nie tego, że znak klinowy dał początek symbolowi Skrzydlatego Kręgu, ale tego, że ten ostatni był, że tak powiem, niekiedy odlany w formie znaku używanego do przedstawienia koncepcji bóstwa; tak jak w Egipcie zapożyczył kontury innego symbolu słonecznego, latającego Skarabeusza.2
Jakkolwiek by było, sama zasada wizerunku ornitomorficznego ma niezaprzeczalnie egipskie pochodzenie. To właśnie Egipt mógł zainspirować Asyryjczyków do wprowadzenia kuli ziemskiej, uræi i rogów do przedstawienia Świętego Ptaka. Jeśli w tej kwestii pozostałyby jakiekolwiek wątpliwości, można by je rozwiać, analizując formy pośrednie, które stanowią stopniowe przejście między uskrzydlonymi kulami ziemskimi obu krajów.
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
W prostoliniowych kreskach zakończonych kulą lub hakiem, które tworzą dolne wyrostki niektórych uskrzydlonych kręgów Asyrii, niektórzy ludzie dostrzegli odpowiednik pazurów, na których znajduje się pierścień wyobrażony w egipskim sępie lub krogulcu.3 Tam
str. 217
Nie byłoby niczym niezwykłym w fakcie, że ornitomorficzny Globe, zapożyczywszy skrzydła od Świętego Ptaka, przywłaszczył sobie również jego pazury. Jednak w zdecydowanej większości azjatyckich dysków te faliste lub zakrzywione linie niewątpliwie pochodzą od egipskich uræi , co można udowodnić, porównując dwa poniższe rysunki.
Ryc. 119. Globus egipski.
( Lepsius . Denkmäler , t. ii., ryc. 136.)
RYC. 120. KUL MEZOPOTAMSKI. (LAJARD. Mithra, il. xxxvi., ryc. 13.)
Ryc. 120. Globus mezopotamski.
( Lajard . Mithra , t. xxxvi., ryc. 13.)
Pozostaje do wyjaśnienia, jak egipski symbol słońca stał się w Mezopotamii figuralnym przedstawieniem najwyższego Boga. Pan G. Rawlinson przypuszcza, że Asyryjczycy narysowali okrąg, aby oznaczyć wieczność, następnie dodali skrzydła, aby wyrazić wszechobecność, i wprowadzili postać ludzką, aby symbolizować najwyższą mądrość.1 Możliwe jest, choć w tym względzie brakuje wskazówek, że podobną interpretację stosowano do Skrzydlatej Kuli w szkołach kapłańskich Babilonu i Tyru w okresie spekulacji metafizycznej, gdy Sanchoniaton zdefiniował jako symbol wiecznego ruchu podwójną parę
str. 218
skrzydła należące do pewnych boskich postaci, zaczerpnięte przez Fenicję ze sztuki Mezopotamii lub Egiptu. Lecz takich subtelnych intencji próżno by szukać wśród wczesnych artystów asyryjskich, którzy tworzyli ornitomorficzne lub antropoidalne dyski. Znacznie bardziej prawdopodobne jest, że pod wpływem egipskiej symboliki i sztuki ograniczyli się oni do kopiowania, aby przedstawić swojego najwyższego boga, symbolu, o którym wiedzieli, że wyraża równoważną ideę w wizerunkach swoich sąsiadów.
W samym Egipcie słońce od zamierzchłych czasów jawiło się jako fundamentalna manifestacja, widzialna twarz, „Oko” Jedynego Boga. Cała mitologia Egiptu, w okresie swojego pełnego rozwoju, stała się – by zapożyczyć określenie od M. Paula Pierreta – dramatem solarnym.1 W związku z tym łatwo zrozumieć, że Skrzydlata Kula — czyli kombinacja głównych obrazów używanych do przedstawiania słońca w dolinie Nilu — została przyjęta przez narody podległe wpływom Egiptu, aby symbolizować ich własne wyobrażenia o Bogu w Jego najwyższych przejawach.
Kariera Winged Globe nie miała się na tym zakończyć.
W jego odbiorze przez Persów widzimy, jak symbole przechodzą z jednego narodu do drugiego, a nawet z jednego kultu do konkurencyjnej formy kultu. Do czasu, gdy Cyrus pokonał drugie imperium babilońskie w 538 r. p.n.e., Ahura Mazda, wszechwiedzący władca, był prawdopodobnie przedstawiany wyłącznie w kulcie za pomocą płomienia stosów, co było właściwe bogu „podobnemu do światła w ciele i do prawdy w duchu”. Odtąd przyjmuje on symbol Bela.
str. 219
i Aszur: Skrzydlaty Krąg w jednej z dwóch form nadanych mu przez Asyrię, ale z modyfikacjami, które generalnie były ulepszeniami. W typie antropoidalnym Dysk z dolnymi wyrostkami staje się coraz bardziej pasem z luźnymi końcami. Wszelkie ślady rogów znikają. Geniusz, wpisany w krąg, zamienia obcisłą tunikę i niską czapkę Asyryjczyków na suknię z szerokimi rękawami i tiarę Medów. Jednak jego postawa pozostaje postawą Aszur. Czasami, unosząc się nad królewskim rydwanem, bóg wystrzeliwuje strzałę w dzikie bestie lub w wrogów władcy; innym razem jego lewe
RYS. 121. AHURA MAZDA. (<span>
Ryc. 121. Ahura Mazda.
( Lajard . Mithra , pl. ii., ryc. 32.)
rękę ma uniesioną, a w prawej trzyma kwiat lotosu.
Drugi typ charakteryzuje się również bardziej wdzięcznymi i swobodniejszymi formami, które można porównać z najlepszymi okazami z Fenicji lub Egiptu. M. Dieulafoy wykazał ponadto, że architektura i ornamentyka Persów często były inspirowane sztuką egipską, czerpaną z jej źródeł, a nie z jej asyryjskich imitacji.1
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
W Europie nie spotkałem się jeszcze z żadnym skrzydlatym globusem, poza wyspami Morza Śródziemnego, gdzie został on bezpośrednio sprowadzony przez Fenicjan. Grecja
str. 220
Wydaje się, że nie nadano mu prawa naturalizacji, chociaż przyjął azjatyckie symbole o mniejszym znaczeniu lub mniej rozpowszechnione, takie jak gammadion , triscel , piorun i lotos. Spotyka się go z pewnością w Kartaginie na monetach, których wykonanie zdradza plastyczne wpływy sztuki greckiej.1 Jednakże monety te są zbyt ściśle związane z religiami Azji pod względem treści, legendy i symbolu, by można było przypisać je cywilizacji helleńskiej.
Ten ostatni niewątpliwie znał symbol Dysku lub Koła Słonecznego. Lecz sztuka grecka była zbyt antropomorficzna, by nadawać nienaturalne formy ucieleśnieniom swego boskiego ideału. Dlatego też zarezerwowała potworne ciała dla potworów, a jeśli dodawała skrzydła do ramion niektórych ze swych geniuszy , czyli bogów, były to jedynie dodatki, które nie wypaczały ani form, ani proporcji ludzkiej postaci. Kiedy przejęła z Azji symboliczne kombinacje, w których pierwotnie przedstawiano Skrzydlatą Kulę, zastąpiła ją Piorunem, będącym jednocześnie bronią i symbolem jej własnego najwyższego boga – jak w kapitelach świątyni Ateny w Priene, gdzie Piorun wisi nad Świętym Drzewem i jego dwoma akolitami (patrz wyżej,pl. iv., rys. c i e ).2
Po zobaczeniu niektórych przedstawień Thunderbolta
str. 221
które w niezwykły sposób przypominają kontury Skrzydlatego Globu, można nawet zadać pytanie, czy to nie ze względu na ten ostatni symbol Grecy przekształcili się w Skrzydlatego Wrzeciona (rys. 122 d i e ) Podwójny trójząb pochodzący z Asyrii (Ryc. 122 a ). W każdym razie przejście, lub, jeśli wolisz, połączenie tych dwóch symboli, spotyka się na monetach północnej Afryki, gdzie sztuka grecka była tak silnie przesiąknięta typami fenickimi. I tak na monetach Bokchusa II, króla Mauretanii, znajdują się figury, które M. Lajard powiązał ze Skrzydlatą Kulą, a M. Müller nazwał Piorunami, ale które w rzeczywistości są wynikiem skrzyżowania tych dwóch symboli (rys. 122 b i c ).
RYC. 122. POŁĄCZENIE SKRZYDLATEJ KULI I PIORUNA.
Ryc. 122. Połączenie uskrzydlonej kuli ziemskiej i pioruna. 1
Istnieje typ fulmensu Jowisza , który w późnym synkretyzmie próbowano połączyć, zarówno w sztuce plastycznej, jak i w kulcie, ze słonecznym Baalem z Tarsu, reprezentowanym przez Skrzydlatą Kulę lub raczej przez uskrzydlonego boga z symboliki perskiej ( ryc. 123 ).
Nie można jednak zapominać, że znów znajdujemy się w samym środku Azji Mniejszej,
str. 222
i że hołd, jaki miejscowa sztuka składała wielkiemu bogu kultury helleńskiej, nie wpłynął na kształt Europy.
Nawet Koło Skrzydlate, którego symbolika
RYC. 123. MONETA Z TARSU.
Ryc. 123. Moneta Tarsu.
Ten element naszej sztuki przemysłowej, który jest tak często wykorzystywany, pojawia się wyjątkowo na zabytkach greckich i rzymskich, jeśli pominiemy rodzaj welocypedu, na którym jeździ Triptolemos; a nawet w tych rzadkich przypadkach pojawia się on jedynie jako skrót nazwy rydwanu lub jako symbol ruchu i w żadnym wypadku nie można go łączyć ze Skrzydlatym Kręgiem, który na niektórych azjatyckich zabytkach ma swoje źródło w egipskim globusie.1
Z drugiej strony, plastyczny wpływ Skrzydlatej Kuli zdaje się sięgać znacznie dalej niż figury, na których znajdujemy jej dosłowną reprodukcję. M. Gaidoz wskazał na pewne przedstawienia Iksjona na Kole, które mogły być zaczerpnięte z figury asyryjskiego boga wyrytej na Dysku.2 Być może powinniśmy przypisać temu samemu pochodzeniu aureolę chwały, którą chrześcijanie zapożyczyli ze sztuki klasycznej, aby otaczać nią głowy lub ciała swoich nadludzkich istot.
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
Niewątpliwie najwcześniejsze wyobrażenie o „chwale” może
str. 223
zostały bezpośrednio dostarczone przez pewne aspekty słońca. Velleius Paterculus relacjonuje, że „w chwili, gdy August wkroczył do Rzymu, łuk słoneczny, symetrycznie zakrzywiony wokół jego głowy, utworzył koronę w kolorze tęczy”. Niemniej jednak sposób, w jaki aureola otacza popiersie asyryjskich bóstw, odsyła nas bezpośrednio do pierścienia, który służy Ahura Mazdzie lub Assurowi jako pas i który, jak pokazałem powyżej, przedstawia obwód Skrzydlatej Kuli.1 — z tą różnicą, że dysk w tym miejscu pozbył się skrzydeł i zamiast nich pokrył się promieniami.
FIGA. 124. AUREOLA MEZOPOTAMSKA. (MENANT. Pierres gravées, t. ii., ryc. 45.)
Ryc. 124. Aureola Mezopotamii.
( Menant . Pierres gravées , t. ii., ryc. 45.)
Należy zauważyć, że w asyryjskich aureolach promienie, zamiast rozszerzać się, rozchodząc się od środka, zwężają się w miarę oddalania się od niego. To właśnie ta osobliwość, widoczna zarówno w sztuce klasycznej, jak i chrześcijańskiej,2 co pozwoliło na odniesienie ich aureoli do analogicznego symbolu występującego w Asyrii od IV wieku przed naszą erą.3
W Indiach, choć symbolika tego miejsca nie wydaje się być przejęta przez Skrzydlatą Kulę, my również
str. 224
spotkać się z pewnymi tradycyjnymi typami, które mogły ulec wpływowi starożytnej symboliki egipskiej.
Tak więc w przedstawieniu Wisznu, w jego awatarze żółwia, zauważyłem w Musée Guimet rodzaj opaski, ukształtowanej na wzór pasa z luźnymi końcami, który charakteryzuje uskrzydlonego geniusza Persji. Dolna część ciała utworzona jest z pancerza, który przypomina jednocześnie ogon Skrzydlatego Dysku i Skarabeusza. Skrzydeł brakuje, ale ich miejsce…
RYC. 125. AWATAR WISZNU. (GUIGNIAUT, il. ix., ryc. 47.)
Ryc. 125. Awatar Wisznu.
( Guigniaut , t. IX, ryc. 47.)
jest podejmowany przez dwa uzupełniające się ramiona, zgodnie z przyjętymi konwencjami hinduistycznej sztuki malarskiej.
W innym miejscu jest to czakra lub dysk słoneczny, którego
RYC. 126. CZAKRA WISZNU. (MAUR. Panteon hinduski, pl. ix., ryc. 1.)
Ryc. 126. Czakra Wisznu.
( Maur . Panteon hinduski , t. ix., ryc. 1.)
Boczne wyrostki, przedstawiające liście lub płomienie, przybierają wygląd skrzydeł w Skrzydlatej Kuli lub przynajmniej je zastępują. Te przedstawienia
str. 225
są, prawdę mówiąc, stosunkowo nowoczesne, ale prawdopodobne jest, że ich typ jest niezwykle stary.
Przede wszystkim jednak w trisuli — owym indyjskim Kaduceuszu, jak go czasami nazywano — będziemy mieli okazję zauważyć wyraźną interwencję Skrzydlatej Kuli wśród oryginalnych tworów hinduskiej symboliki.
W Nowym Świecie znam zaledwie jedną figurę, która niewątpliwie przypominałaby Skrzydlatą Kulę; jest to ludzka twarz ozdobiona małymi, ozdobionymi piórami skrzydłami i imponującymi wąsami, którą dwaj angielscy podróżnicy, panowie Pim i Seeman, dostrzegli wyrytą w skale w Nowej Segowii w Ameryce Środkowej.
RYC. 127. (Journal of the Roy. As. Soc., Londyn, tom xviii., (nowa seria), s. 397.)
Ryc. 127.
( Journal of the Roy. As. Soc. , Londyn, tom xviii., (nowa seria), s. 397.)
Pan Robert Sewell uważa, że wąsy te są imitacją asyryjskich zwojów lub egipskich uræi .1 Jednak w tym przypadku podobieństwo może być przypadkowe, a wybór kuli ziemskiej lub twarzy, wyposażonych w skrzydła lub pióra mające przedstawiać słońce, jest kombinacją zbyt prostą, aby nie mogła ona wystąpić niezależnie w symbolice narodów nieznanych sobie nawzajem.
Z drugiej strony M. d'Eichthal uważał, że odkrył w ruinach sanktuarium w Ocosingo,
str. 226
w pobliżu Palenque, fragment skrzydła globusa wyrzeźbiony nad wejściem.1 Jednakże globus nie został przedstawiony na tyle wyraźnie, abyśmy mogli zaakceptować ten wniosek.
Wreszcie, wśród płaskorzeźb z Uxmal na Jukatanie, odnajdujemy geometryczny wzór, którego dolny wyrostek w uderzający sposób przypomina piórkowany ogon niektórych asyryjskich, fenickich i perskich globusów.2 Są to jednak szczegóły odosobnione i aby móc mówić o rzeczywistym przekazie, należy odnaleźć całą kombinację reprezentowaną przez Skrzydlatą Kulę w stanie autentyczności.
Reklama
Zrezygnuj z reklam za 3 dolary miesięcznie
Dlaczego reklamy?
RYC. 128. SYMBOL SŁONECZNY W UXMAL. (Publikacje Biura Etnograficznego, tom ii., pl. 57, nr 5.)
Ryc. 128. Symbol słoneczny w Uxmal.
( Publikacje Biura Etnograficznego , tom ii, pl. 57, nr 5.)
Przypisy
37 notatek
205:1
Perrota i Chipieza . Histoire de l'art dans l'antiquité , tom. i., s. 604.
205:2
H. Brugscha . Die Sage von der geflügelten Sonnenscheibe , w Abhandlungen der königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen , 14 rok (1868–1869), s. 15. 209.
206:1
G. Maspero , w Revue de l'histoire des religiach , tom. w., s. 97.
207:1
Ernesta Renana . Mission de Phénicie , Paryż, 1864, 1 t., z atlasem, s. 227, 241, 857.
207:2
Clermont-Ganneau . Sceaux et Cachets , w Journal Asiatique , 1883, tom. I.
207:3
Histoire du peuple d'Israël . Paryż, 1887, t. i., s. 276.
208:1
Perrota i Chipieza . Tom. iii., ryc. 23, 305, 546.
208:2
J. Menant . Les pierres gravées de la Haute-Asie . Paryż, 1886, t. ii., s. 223.
209:1
CP Tiele . Histoire des anciennes Religis des Peuples Semitique s. Paryż, 1882, rozdz. iii.
210:1
Tom. iii. ( Phénicie ), s. 706.
210:2
Pan G. Rawlinson, opisując najpowszechniejszy typ Świętego Drzewa wśród Asyryjczyków, porównuje rodzaj odwróconego jońskiego kapitela, który podtrzymuje palmetę końcową, do „zwoju powszechnie wieńczącego uskrzydlony krąg” ( The five great Monarchies of the Ancient Eastern World . Londyn, 1862–67, t. ii., s. 236).
211:1
Zobacz wyżej, rys. 94 , str. 185 .
212:1
1 Perrot et Chipiez , tom. iv., ryc. 356.
213:1
Zdaniem M. Léona Heuzeya ( Revue archéologique , 1887, s. 256), tak zwane plecione i karbowane spódnice asyryjskiego stroju to nic innego jak frędzlowany materiał z długimi pasmami wełny, owiniętymi wokół ciała niczym szal.
213:2
G. Rawlinson . Pięć wielkich monarchii , tom ii, s. 235.
214:1
Lepsiusa . Denkmäler aus Ægypten i Æthiopien , tom. ii., Bł. 12, ryc. 116, 123, 135, 136.
214:2
Zobacz klasyfikację wprowadzoną przez MJ Menanta w jego cennej pracy na temat Les pierres gravées de la Haute-Asie .
214:3
Layard . Niniwa i jej pozostałości. Londyn, 1848–49, tom ii, s. 213–214.
215:1
A.H. Sayce . Religia starożytnych Babilończyków . Londyn, 1887, s. 21 i 137.
215:2
Terrien de la Couperie . Nieznany król Lagasz , w „ Babylonian and Oriental Record” z sierpnia 1890 r., s. 193 i nast.
215:3
Layard . Niniwa i Babilon . Londyn, 1853, rozdz. xii.
215:4
J. Menant . Pierres Gravées , tom. ii., s. 17.
216:1
J. Menant . Pierres Gravées , tom. ii., s. 18.
216:2
M. Gaidoz uważa nawet, że Skarabeusz mógł być prototypem Skrzydlatej Kuli ( Le dieu gaulois du soleil et le symbolisme de la roue . Paryż, 1886, s. 53). Wydaje mi się, że podobieństwo obu symboli lepiej wyjaśnia hipoteza niezależnego pochodzenia i późniejsze przybliżenie.
216:3
Ciekawe jest natknięcie się na podobne dodatki, niezaprzeczalne pozostałości egipskich uræi ( str. 217) , wokół dysków schrystianizowanych inskrypcją krzyża lub krzyżma, które zdobią nadproże drzwi w chrześcijańskich grobowcach Syrii ( Lethaby . Architecture, Mysticism and Myth , str. 268).
217:1
G. Rawlinson . Pięć wielkich monarchii , tom ii, s. 231.
218:1
P. Pierreta . Esej o mitologii egipskiej . Paryż, 1876, s. 25. 15.
219:1
Dieulafoya . L'art Antique de la Perse , część 3, § IV, s. 1. 33 i nast.
220:1
Książę de Luynes . Numismatique des Satrapies . Paryż, 1846, pl. i., ryc. 1, 2, 3; pl. ii., ryc. 3, 4, 5. — Barclay V. Head . Przewodnik po monetach starożytnych. Londyn , 1881, pl. xi., nr 40 i pl. lix., nr 33. — Moneta z Jaetii na Sycylii przedstawia na odwrocie ludzką twarz z dwoma skrzydłami i trzema nogami; ale jest to tylko upiększenie azjatyckiego triscèle , który, jak widzieliśmy, stał się symbolem wyspy z trzema przylądkami.
220:2
Na tej samej tablicy możemy prześledzić późniejszą transformację tego symbolicznego szczegółu, który na tympanonie kościoła w Marigny (pl. iv., fig. j ) staje się podwójną gałęzią na szczycie świętego drzewa.
221:1
a , Na monecie Faleri ( Hunter , pl. 27, nr 16).
b i c , O monetach mauretańskich ( L. Müller . Numismatique de l'ancienne Afrique . Kopenhaga, t. iii., s. 95, nr 5 i 7).
d , Na monecie Ptolemeusza Sotera ( L. Müller , op. cit., tom i., s. 141, nr 371).
e , Na monecie z Syrakuz ( Barclay V. Head . Monety w British Museum , pl. 35, ryc. 30).
222:1
Zobacz w Monuments inédits Raoula Rochette'a (Paryż, 1833) scenę sądu Orestesa (liczba mnoga, ryc. 1), gdzie Minerwa wspiera się na skrzydlatym kole, które zdaniem autora symbolizuje rydwan bogini; zobacz także (to samo dzieło, liczba mnoga, ryc. 2) postać, która zdaje się poruszać za pomocą skrzydlatych kół umieszczonych pod jej stopami.
222:2
Symbolizm de la roue , s. 13. 44.
223:1
Por . wizerunek Assura na cylindrze przedstawionym powyżej, rys. 119 .
223:2
Didron . Ikonografia chrześcijańska . Paryż, 1843, s. 2. 13.
223:3
J. Menant . Pierres Gravées , tom. II., s. 55, 56.
225:1
Wczesny symbolizm buddyjski , w czasopiśmie „Journal of the Roy. Asiat. Soc.” , tom XVIII, (nowa seria), s. 397